Uit een studie van de Deense psycholoog Marie Helweg-Larsen blijkt dat de lossere aanpak van opvoeden in Denemarken kan bijdragen aan kinderen die veerkrachtiger, zelfstandiger en zelfverzekerder zijn. In dat land, dat steevast tot de wereldtop behoort voor kinderwelzijn, stimuleren ouders vaker vrij spel en het nemen van afgewogen risico’s. Dat staat in contrast met de meer beschermende opvoedingsmodellen die je elders ziet.

Denemarken staat regelmatig bovenaan internationale ranglijsten voor geluk en kinderwelzijn. Hoewel genereuze overheidsmaatregelen, universele toegang tot gezondheidszorg en investeringen in het onderwijs deze resultaten deels verklaren, zou ook de manier waarop kinderen worden opgevoed een rol kunnen spelen.

“Als Deense van oorsprong en psycholoog heb ik onderzocht hoe de lossere opvoedingsstijl in Denemarken een sleutel kan zijn tot het grootbrengen van veerkrachtige en zelfstandige kinderen,” aldus Marie Helweg-Larsen in een artikel op The Conversation.

Vrij spel centraal in het leren

Een van de bijzondere kenmerken van de Deense opvoeding is het grote belang dat wordt gehecht aan vrij spel, legt de psycholoog uit. De Deense taal maakt zelfs onderscheid tussen twee soorten spel: “leg”, dat staat voor vrij en spontaan spel, en “spille”, dat verwijst naar activiteiten met vaste regels, zoals voetbal of schaken. Volgens het onderzoek dat Helweg-Larsen aanhaalt, bevordert vrij spel:

• de ontwikkeling van essentiële vaardigheden zoals creativiteit,
• probleemoplossend vermogen,
• samenwerking,
• en het vermogen om met andere kinderen te onderhandelen.

Volwassenen grijpen daarbij weinig in, waardoor kinderen zelf leren omgaan met conflicten en onverwachte situaties.

Voordelen van “risicovol spel”

De studie bespreekt ook een praktijk die in de noordelijke landen wijdverbreid is: risicovol spel. Dat houdt in dat kinderen mogen deelnemen aan stimulerende activiteiten met een zekere mate van gecontroleerd risico, zoals hoogteklimmen, hutten bouwen met gereedschap, fietsen of zelfstandig hun omgeving verkennen. Uit het werk van de Noorse onderzoekster Ellen Beate Hansen Sandseter, een pionier op dit gebied, blijkt dat zulke ervaringen kinderen helpen hun zelfstandigheid te ontwikkelen en risico’s beter te leren beoordelen. Andere studies suggereren bovendien dat dit soort spel de mentale gezondheid bevordert, door veerkracht en emotieregulatie te versterken.

Positieve en negatieve risico’s

Marie Helweg-Larsen benadrukt wel het verschil tussen positieve en negatieve risico’s. Een positief risico is een uitdaging die een kind zelf herkent en bewust aangaat, zoals hoger klimmen dan het gewoon is of een nieuwe fysieke activiteit proberen. Zo leert het kind omgaan met angst, onzekerheid en mogelijke mislukking. Een negatief risico is een situatie waarvan het kind de gevolgen niet kan inschatten, door gebrek aan kennis of ervaring.

Het doel is dus niet kinderen in gevaar te brengen, maar hen stap voor stap hun grenzen te laten verkennen binnen een veilige omgeving.

Meer vertrouwen in de capaciteiten van kinderen

Om de culturele verschillen beter te begrijpen, vergeleek een studie de reacties van Deense en Amerikaanse moeders op beelden van kinderen die verschillende potentieel risicovolle activiteiten uitvoeren, zoals in een boom klimmen of een zaag gebruiken. Uit de resultaten blijkt dat Deense moeders zich doorgaans meer op hun gemak voelen bij zulke situaties. Verschillende van hen geven zelfs aan hun kinderen actief te begeleiden bij het aanleren van activiteiten die als risicovol worden beschouwd. Zo leren sommige Deense kinderopvangvoorzieningen kinderen onder toezicht omgaan met een scherp mes of met bepaald gereedschap.

Volgens Marie Helweg-Larsen berust dit verschil op een specifieke kijk op kinderen: “Deense ouders beschouwen hun kinderen als van nature competent,” legt ze uit. “Ze hebben meer vertrouwen in het vermogen van hun kinderen om met moeilijkheden om te gaan en uit hun ervaringen te leren.”

Aanpak met ook wel grenzen

De psycholoog benadrukt wel dat deze opvoedingsfilosofie niet mag worden verward met volledige toegeeflijkheid. Zo blijkt uit sommige onderzoeken dat Deense jongeren meer alcohol drinken dan het Europese gemiddelde en dat kinderen er vaak al op zeer jonge leeftijd toegang hebben tot smartphones. Die vaststellingen maken duidelijk dat niet alle risico’s dezelfde effecten hebben. Hoewel risicovol spel gunstig lijkt voor de ontwikkeling van zelfstandigheid en zelfvertrouwen, kunnen andere vormen van toegeeflijkheid negatieve gevolgen hebben voor de gezondheid of het welzijn.

Volgens Marie Helweg-Larsen draait het er dan ook minder om alle risico’s uit te bannen dan om kinderen te helpen leren hoe ze ermee omgaan. Ervaringen die hen confronteren met mislukking, onzekerheid of angst kunnen immers essentiële leermomenten vormen, die hun hele leven lang belangrijk blijven.