Op 6 februari staan we erbij stil dat vrouwelijke genitale verminking (VGV) een ernstige schending van de mensenrechten is. Die praktijk treft nog steeds miljoenen meisjes en vrouwen over de hele wereld en bestaat ook in België. Ter gelegenheid van de Internationale Dag van Nultolerantie voor Vrouwelijke Genitale Verminking bespreken we wat dit geweld inhoudt, waarom het dringend moet worden bestreden en wie concrete actie onderneemt.

VGV behelst alle ingrepen die de uitwendige vrouwelijke genitaliën geheel of gedeeltelijk veranderen of verwijderen zonder dat daar een medische reden voor is. Die verminking wordt meestal uitgevoerd op minderjarigen en kan ernstige fysieke, psychologische en seksuele gevolgen hebben op korte en lange termijn: chronische pijn, complicaties bij zwangerschap en bevalling, psychotraumatische stoornissen en aantasting van de integriteit en waardigheid van de persoon in kwestie.

De vzw GAMS (groep voor de afschaffing van vrouwelijke genitale verminking) verduidelijkt dat VGV vaak door culturele of sociale tradities gerechtvaardigd wordt, maar geen religieuze basis heeft. Bovenal weerspiegelt die praktijk de uitoefening van macht en controle over de lichamen van vrouwen en meisjes. Hoewel VGV in sommige landen afneemt, blijft ze bestaan en evolueert ze, ook in migratiecontexten.

Actie voeren op 6 februari

Ook in België leven duizenden vrouwen met de gevolgen van die verminking. Daarnaast lopen veel meisjes nog steeds risico, vooral als ze naar hun land van herkomst reizen. Daarom is de Internationale Dag van Nultolerantie voor Vrouwelijke Genitale Verminking zo belangrijk. Die vindt plaats op 6 februari om te verwijzen naar de officiële verklaring die Stella Obasanjo, de toenmalige First Lady van Nigeria, in 2003 aflegde in Addis Abeba en waarin ze opriep tot nultolerantie voor VGV. Datzelfde jaar voerden de Verenigde Naties deze dag in om de wereldwijde actie tegen die praktijk te versterken. Die dag herinnert ons eraan dat VGV geen traditie is die gerespecteerd moet worden noch een taboe, maar een vorm van geweld die overal ter wereld uitgeroeid moet worden.

VGV bestrijden

VGV bestrijden betekent opkomen voor het fundamentele recht van meisjes en vrouwen om over hun eigen lichaam te beschikken, niet aan geweld te worden onderworpen en toegang te hebben tot gezondheidszorg waarbij ze respectvol worden behandeld. Daarnaast voorkomen we op die manier onomkeerbare verminkingen en beschermen we toekomstige generaties. Het is cruciaal dat we actie ondernemen voor de begeleiding van slachtoffers, bewustwording en preventie en om komaf te maken met de sociale normen die VGV in stand houden.

GAMS: cruciale actor in België

GAMS speelt een centrale rol in de bestrijding van VGV. De vereniging werkt op meerdere fronten. Ze geeft de betrokken vrouwen medische, psychologische en sociale begeleiding, organiseert preventieacties voor gezinnen en gemeenschappen, leidt professionals in de zorg-, de onderwijs- en de welzijnssector op en doet aan belangenbehartiging bij beleidsmakers. Bovendien werkt GAMS samen met andere Belgische instellingen om meisjes te beschermen die risico lopen.

→ Lees meer over GAMS en de bewustmakingsactiviteiten op 6 februari

“Informeren, uitwisselen, luisteren en samen handelen zijn essentiële stappen om vrouwelijke genitale verminking terug te dringen. Door deel te nemen aan deze dag help je deze kwesties onder de aandacht te brengen en een duidelijk signaal uit te dragen”, schrijft GAMS op haar website.

Het Brussels Parlement heeft een resolutie aangenomen waarin het gynaecologisch en obstetrisch geweld erkent en beschouwt als ” gendergerelateerd geweld dat een probleem vormt voor de volksgezondheid”. De sector en de betrokken vrouwen zijn verheugd over die langverwachte officiële erkenning. 

“Met die stemming bevestigt het Brussels Parlement eindelijk wat duizenden vrouwen vaak in stilte moeten doorstaan: ook in een dokterspraktijk of verloskamer kan geweld plaatsvinden”, legt volksvertegenwoordiger Margaux De Ré uit, die het initiatief nam voor de maatregel.

Eén op de vijf vrouwen

Gynaecologisch en obstetrisch geweld is een brede term die op diverse situaties kan slaan: onderzoeken of ingrepen zonder geïnformeerde toestemming, ongerechtvaardigde medische handelingen, betuttelen, vernederende opmerkingen, pijn minimaliseren of niet luisteren. Die zaken kunnen blijvende lichamelijke en psychologische gevolgen hebben. Eén op de vijf vrouwen in België verklaart al eens gynaecologisch of obstetrisch geweld te hebben ondergaan en één op de drie beschrijft haar bevalling als een traumatische ervaring. Die alarmerende cijfers van op het terrein komen in verschillende onderzoeken aan het licht, waaronder dat van Plateforme citoyenne pour une naissance respectée uit 2021. Die vereniging baseerde zich voor haar onderzoek op talloze getuigenissen van vrouwen die zonder hun toestemming zorg hadden gekregen, verplicht medische handelingen moesten ondergaan of denigrerend waren behandeld.

“We willen iedereen bedanken die heeft bijgedragen aan de zichtbaarheid en erkenning van gynaecologisch en obstetrisch geweld, waar nog steeds een taboe op rust. Die vorm van gendergerelateerd geweld onderzoeken en in kaart brengen is een cruciale stap als we de praktijken zowel binnen als buiten zorgvoorzieningen willen veranderen.” – Plateforme citoyenne pour une naissance respectée (op de Facebookpagina van het platform)

Vooral kwetsbare personen worden getroffen

Hoewel vele vrouwen het slachtoffer worden van gynaecologisch en obstetrisch geweld, zien we toch demografische verschillen. In een persbericht wijst parlementslid Margaux De Ré erop dat vrouwen van kleur, in precaire situaties, met een handicap of in een migratietraject er vaker mee te maken krijgen. Ook personen uit de LGBTQIA+-gemeenschap rapporteren meer discriminatie en geweld tijdens gynaecologische en verloskundige zorg. Margaux De Ré wijst op een ander essentieel punt: “Een groot deel van de aan de kaak gestelde praktijken vindt plaats in kraamafdelingen, maar gynaecologisch geweld blijft niet beperkt tot bevallingen. Het treft vrouwen vanaf de puberteit tot aan de menopauze, en ook vrouwen die geen moeder zijn. De strijd tegen gynaecologisch en obstetrisch geweld moet dus betrekking hebben op alle leeftijden en de intieme gezondheid in haar geheel.”

Benoemen om praktijken te veranderen 

Door het geweld te benoemen en officieel te erkennen, heeft het Brussels Parlement een belangrijke stap gezet. Het heeft de stilte doorbroken, de getuigenissen van slachtoffers bevestigd en ons eraan herinnerd dat geweld ook in de medische context voorkomt.

“Die formele erkenning is een cruciale stap om de praktijken te veranderen en alle vrouwen respectvolle en waardige zorg te garanderen die gebaseerd is op hun rechten”, voegt Margaux De Ré toe.

De resolutie roept met name op tot meer transparantie over medische handelingen, betere gegevensverzameling en meer aandacht voor perinatale geestelijke gezondheid. De doelstelling is om respectvolle zorg te bevorderen die gebaseerd is op de toestemming, waardigheid en rechten van patiënten.

Verenigingen: onmisbare actoren

Deze doorbraak zou niet mogelijk zijn geweest zonder het langdurige werk van verenigingen, groeperingen en geëngageerde professionals op het terrein. Ze verzamelen immers getuigenissen, begeleiden slachtoffers, geven opleidingen, kaarten problematische praktijken aan en documenteren ze. Ze ijveren er al jarenlang voor om de stilte rond gynaecologisch en obstetrisch geweld te doorbreken. Twee van de meest actieve verenigingen zijn Plateforme citoyenne pour une naissance respectée en GAMS (groep voor de afschaffing van vrouwelijke genitale verminking). Die laatste heeft het nieuws trouwens op sociale media gepost aan de hand van een infographic. GAMS besluit: “de ervaring van vrouwen moet worden erkend en in zijn geheel in aanmerking worden genomen”. 

De partij heeft een wetsvoorstel ingediend om de gedwongen (ziekenhuis)opname van zwangere vrouwen met een drugsverslaving mogelijk te maken. Voorgesteld als een ultiem redmiddel om het ongeboren kind te beschermen, roept de maatregel echter ernstige ethische, juridische en politieke vragen op.

Meerderheidspartij N-VA heeft een concreet wetsvoorstel klaar voor vrouwen die tijdens de zwangerschap drugs blijven gebruiken. De tekst, voorgesteld door de parlementsleden Sophie De Wit en Frieda Gijbels, is in lijn met een oude eis van voorzitter Valerie Van Peel. Volgens de N-VA hebben deze situaties ernstige gevolgen voor pasgeborenen, die geboren kunnen worden met forse ontwenningsverschijnselen en lichamelijke en verstandelijke handicaps. Groen en andere professionals uit de sector vinden de maatregel te dwingend …

Elk kind verdient een eerlijke start in het leven”, zegt Valerie Van Peel, die vindt dat deze baby’s vandaag van die kans worden beroofd.

Gedwongen opname als “laatste redmiddel”

Concreet maakt het wetsvoorstel het mogelijk dat een rechter een drugsverslaafde zwangere vrouw (al dan niet in een ziekenhuis) laat opnemen. De N-VA benadrukt het uitzonderlijke karakter van deze maatregel, die alleen als laatste redmiddel zou worden overwogen, wanneer alle vrijwillige hulpverlening en begeleiding tekortschieten. Het N-VA-wetsvoorstel richt zich daarvoor specifiek op de gezondheid en veiligheid van het ongeboren kind, die centraal zouden komen te staan in de beslissing. De lichamelijke of geestelijke gezondheidstoestand van de moeder zou dan dus niet langer als enige criterium gelden voor een verplichte opname.

Debat al volop aan de gang op Vlaams niveau

Dit is niet alleen een federale kwestie. In Vlaanderen werkt minister van Welzijn Caroline Gennez (Vooruit) ook aan een plan om verplichte hulpverlening voor zwangere vrouwen in kwetsbare situaties mogelijk te maken. In sommige gevallen zou dat kunnen leiden tot een gedwongen uithuisplaatsing van de baby meteen na de geboorte. Deze initiatieven maken duidelijk dat het om een gevoelig maatschappelijk debat gaat: hoe de bescherming van het ongeboren kind, het respect voor de fundamentele rechten van zwangere vrouwen en een volksgezondheidaanpak gebaseerd op zorg in plaats van dwang, met elkaar verzoenen? Een debat dat nog heviger belooft te worden tijdens de parlementaire behandeling van het voorstel.

Een prioriteit voor het kind die vragen oproept

Hoewel de doelstelling om kinderen te beschermen breed wordt gedragen, stuit het N-VA-voorstel op bezwaar bij de oppositiepartijen. In een gesprek met BX1 waarschuwt Groen-parlementslid Stefaan Van Hecke voor een te dwangmatige aanpak:

Dit is pure symboolpolitiek waarmee N-VA en Vooruit inhakken op vrouwenrechten. Door te dreigen met een verplichte ziekenhuisopname riskeer je dat bepaalde vrouwen geen hulp meer zullen zoeken uit angst voor de mogelijke gevolgen. Dat moet absoluut worden vermeden. Pak de wachtlijsten in de jeugdzorg aan en investeer meer in aanklampende verslavingshulpverlening: dat is wat er moet gebeuren.”  – Stefaan Van Hecke (Groen), federaal parlementslid

Meerdere actoren uit de welzijns- en gezondheidssector delen deze bezorgdheid. Ze vrezen dat het toenemende gebruik van dwang het wantrouwen van sommige zwangere vrouwen tegenover de instellingen zal vergroten, waardoor ze minder geneigd zullen zijn om medische zorg of gespecialiseerde begeleiding te zoeken. Ze wijzen erop dat drugsverslaving in de eerste plaats een kwestie van volksgezondheid is die vaak gepaard gaat met grote sociale kansarmoede. Ze pleiten voor een versterking van preventie en vrijwillige begeleiding eerder dan voor een voornamelijk juridische respons.

De gynaecologie in Frankrijk is sinds kort een uitvinding rijker: zeg hallo aan Miaro, een praktische, herbruikbare schort die patiënten binnenkort kunnen dragen voor meer privacy tijdens consultaties. Het initiatief is eerder symbolisch dan revolutionair in een tijd waarin steeds vaker verloskundig en gynaecologisch geweld wordt gemeld. 

Het was door het ongemak dat zijn dochters vertoonden tijdens medische onderzoeken dat Rodolphe Cressonnier, ingenieur in Troyes, op het idee kwam om deze gynaecologische schort te ontwikkelen. Een uitvinding die doet nadenken over een vraag die de meeste vrouwen delen: waarom moeten zij zich nog steeds bijna volledig uitkleden voor gerichte onderzoeken?

Een antwoord op gynaecologisch geweld?

De laatste jaren is het gesprek rond verloskundig en gynaecologisch geweld toegenomen. Onderzoeken die worden uitgevoerd zonder duidelijke toestemming, met bruuske handelingen, ongepaste opmerkingen, het infantiliseren of minimaliseren van pijn: voor veel vrouwen staat een zorgtraject gelijk aan een traject waarbij ze niet langer baas zijn over hun eigen lichaam. In deze context is de verplichting om zich uit te kleden niet onschuldig. Het herdenken van medische kleding betekent ook erkennen dat respect voor de privacy bijdraagt aan het voorkomen van dit soort geweld, of op zijn minst aan de bewustwording ervan.

Het belang van privacy

In tegenstelling tot klassieke medische schorten is Miaro (“miharo” in het Malagassisch, wat “bescherming” betekent) moduleerbaar en volledig omsluitend. Je kan er enkel de lichaamsdelen mee blootleggen die nodig zijn voor het onderzoek waarbij de rest van het lichaam bedekt blijft. Die aanpak met “gerichte openingen” geeft de patiënt weer een vorm van controle en waardigheid. In de woorden van de uitvinder, in een interview met de krant Ouest-France:

Dit kledingdetail verandert de ervaring van de zorgverlening ingrijpend: het vermindert het gevoel van kwetsbaarheid dat vaak wordt geassocieerd met gynaecologische consultaties.”

Comfort is niet het enige voordeel

Op de website van Miaro vind je een lijst met de voordelen van de schort, zowel psychologisch als praktisch: minder angst, een groter gevoel van respect, een betere vertrouwensrelatie met de zorgverlener. Je kan er het volgende lezen:

De schort is zo ontworpen dat ze past voor alle lichaamsvormen. Er werd een inclusieve aanpak gehanteerd, zowel bij het ontwerp als bij de lokale productie, waarbij werd gewerkt met personen met een handicap en een duurzaam hergebruiksysteem.”

Het gebruik blijft voorlopig beperkt tot testfases in bepaalde ziekenhuisdiensten. De grootschalige uitrol zal afhangen van zowel de instellingen als van medische gewoontes. Naast gynaecologie zou deze schort ook andere medische domeinen  waar het lichaam wordt blootgesteld kunnen inspireren: radiologie, postoperatieve zorg, invasieve onderzoeken. Ze zet aan om ruimer na te denken over medische kleding als volwaardige zorginstrumenten, waarbij niet alleen rekening wordt gehouden met het lichaam, maar ook met de geschiedenis, de schroom en de gevoeligheid van degenen die ze dragen.

→ Wil je meer weten over deze gynaecologische schort?

De Vrije Universiteit Brussel en KU Leuven – gefinancierd door het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek Vlaanderen – starten een onderzoek met de naam SleepMOM om meer inzicht te krijgen in postnatale insomnia. 

Het wetenschappelijke team van beide universiteiten heeft zojuist een oproep gedaan.

“Voor een wetenschappelijk onderzoek naar postnatale insomnia zijn wij op zoek naar deelneemsters. Uit eerdere studies blijkt dat 6 op de 10 vrouwen twee maanden na de bevalling slaapproblemen ervaren. Bij 4 op de 10 mama’s houden deze klachten zelfs aan tot twee jaar na de bevalling. Dit vormt een belangrijk gezondheidsprobleem dat op lange termijn verstrekkende gevolgen kan hebben.

Met dit onderzoek willen we gedragsmatige interventies ontwikkelen en testen om mama’s reeds in een vroeg stadium beter te kunnen ondersteunen.
Daarom zoeken we Nederlandstalige vrouwen die hun eerste kindje kregen, zich 4 tot 12 maanden postpartum bevinden én klachten van insomnia ervaren. We willen u vriendelijk vragen ons te helpen door onze flyer(s) en/of poster(s) mee te verspreiden.

Hartelijk dank om bij te dragen aan betere zorg voor nieuwe mama’s!”

↓ Alle informatie vindt u in de onderstaande flyer ↓